Ад адміністрацыйнага выключэння да сапраўднага ўдзелу: як абараніць правы беларусаў у выгнанні

Belarus

Праваабарончая арганізацыя «Цэнтр праваабароны і дапамогі „Наш Дом“» («Наш Дом») прадставіла пазіцыйны дакумент для Кангрэса мясцовых і рэгіянальных уладаў Савета Еўропы. Дакумент фіксуе сістэмны крызіс у прававой абароне грамадзян Беларусі ў Літве і прапануе канкрэтныя муніцыпальныя інструменты для пераадолення дыскрымінацыі і палітычнай манапалізацыі дыяспары.

Крызіс прававога статусу і «другасная міграцыя»

Паводле афіцыйнай статыстыкі Дэпартамента міграцыі Літвы, у перыяд з 1 студзеня 2024 года па 1 лістапада 2026 года колькасць грамадзян Беларусі з дзейнымі дазволамі на жыхарства скарацілася на 23,9% — з 62 167 да 47 325 чалавек. Больш за тое, звыш 90% тых, хто застаўся (42 643 чалавекі), маюць толькі часовыя дазволы, што робіць іх цалкам залежнымі ад паўторных адміністрацыйных праверак.
На думку аўтараў даклада, за сухімі лічбамі «скарачэння насельніцтва» стаіць працэс прымусовага адміністрацыйнага выціскання. Толькі ў 2024 годзе на кожнага беларуса, які прыбыў у Літву, прыпадала прыкладна двое тых, хто пакінуў краіну (5 229 прыбылых супраць 9 885 выехаўшых). Людзі, якія ўцяклі ад рэпрэсій і не падтрымліваюць вайну, сутыкаюцца з цэлым комплексам бар’ераў:
  • Непразрыстыя ацэнкі «пагрозы нацыянальнай бяспецы»: беларускае грамадзянства фактычна стала маркерам рызыкі, а падставы для адмовы ў дазволе на жыхарства або рашэння аб дэпартацыі не раскрываюцца ў дастатковай ступені, каб забяспечыць эфектыўную абарону ў судзе.
  • Шаблонныя адмовы адмоўнікам ад вайсковай службы па меркаваннях сумлення: маладым мужчынам (ва ўзросце 18–27 гадоў), якія адмаўляюцца ўдзельнічаць у мілітарызацыі, адмаўляюць у прытулку па стандартных шаблонах, ігнаруючы прынцып невысылкі (non-refoulement) і рэальную пагрозу пераследу на радзіме.
  • Банкаўскае выключэнне: масавае блакаванне асабістых рахункаў і рахункаў арганізацый пазбаўляе бежанцаў доступу да ўласных сродкаў, уключаючы дзіцячыя дапамогі і пенсіі, а таксама паралізуе працу праваабарончых ініцыятыў.
  • Нябачнасць беларускіх дзяцей: сем’і сутыкаюцца са школьным булінгам, моўнай стыгматызацыяй і адсутнасцю спецыялізаванай падтрымкі для дзяцей з інваліднасцю, аўтызмам або псіхалагічнымі траўмамі.
  • Пераслед інфарматараў (выкрывальнікаў): праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі беларускіх актывістаў, якія публічна паведамляюць пра карупцыю або злоўжыванні мясцовых чыноўнікаў у краіне знаходжання, пасля гэтага прызнаюць «пагрозай нацыянальнай бяспецы» і падвяргаюць дэпартацыі.
Гэтая агульная сістэмная ўразлівасць таксама пацвярджаецца міжнародным індэксам MIPEX 2025, які ацаніў інтэграцыйную палітыку Літвы ўсяго ў 37 балаў са 100, а палітычны ўдзел імігрантаў — у 5 балаў са 100.

Палітычны плюралізм як гарантыя правоў чалавека

Асаблівая ўвага ў дакладзе надаецца інстытуцыйнаму пытанню прадстаўніцтва. Паводле звестак «Нашага Дома», практыка еўрапейскіх інстытутаў, якая склалася за апошнія шэсць гадоў і заключаецца ва ўзаемадзеянні пераважна з адным палітычным цэнтрам (офісам Святланы Ціханоўскай), зрабіла вострыя сацыяльныя і прававыя праблемы ўнутры дыяспары «нябачнымі».
Праваабаронцы падкрэсліваюць, што ніводная палітычная структура не валодае выключным мандатам на прадстаўніцтва ўсіх беларусаў у выгнанні. Манапалізацыя доступу да рэсурсаў, грантаў і кансультацый стварае карупцыйныя рызыкі і пакідае на абочыне незалежныя праваабарончыя, жаночыя, антываенныя і моладзевыя ініцыятывы.

Практычныя прапановы для еўрапейскіх муніцыпалітэтаў

«Наш Дом» заклікае Кангрэс мясцовых і рэгіянальных уладаў Савета Еўропы перайсці ад дэкларатыўнай салідарнасці да канкрэтных гарадскіх рашэнняў, абапіраючыся на Рэзалюцыю ПАСЕ 2499 і «Люксембургскія рашэнні»:
  1. Плюралістычныя муніцыпальныя рады: стварэнне адкрытых кансультатыўных органаў з празрыстым адборам, ратацыяй і правам меншасці на асаблівую думку. Павінны быць прадстаўлены розныя групы — у тым ліку крытыкі дзейных палітычных цэнтраў і неафіляваныя жыхары.
  2. Незалежнае «адно акно»: стварэнне муніцыпальнай або абранай на конкурснай аснове службы дапамогі, доступ да якой не залежыць ад палітычнай лаяльнасці або рэкамендацый пасярэднікаў, з гарантыяй поўнай канфідэнцыяльнасці прававых спраў.
  3. Фонд экстраннай прававой абароны: стварэнне міжмуніцыпальнага механізма для тэрміновага фінансавання адвакатаў і перакладчыкаў у справах, звязаных з пагрозай дэпартацыі, разлучэннем сем’яў або замарожваннем рахункаў, а таксама для вядзення стратэгічных судовых спраў у Еўрапейскім судзе па правах чалавека (ЕСПЧ).
  4. Пратакол абароны інфарматараў: увядзенне незалежнага перагляду любых міграцыйных санкцый, накладзеных на актывістаў, якія паведамляюць пра карупцыю ў краінах знаходжання, каб крытыка ўладаў не станавілася падставай для высылкі.
  5. Трохбаковыя партнёрствы і абарона дзяцей: запуск пілотных праектаў паміж беларускімі арганізацыямі, літоўскімі гарадамі і муніцыпалітэтамі іншых дзяржаў — членаў Савета Еўропы для вырашэння пытанняў школьнай інтэграцыі, занятасці жанчын (такіх як сацыяльныя прадпрыемствы «Букет міру» і «Торт міру») і дапамогі пры псіхалагічных траўмах.
  6. Падрыхтоўка кадраў для будучай дэмакратыі: прыцягненне беларусаў у выгнанні да рэальнай працы мясцовага самакіравання (партысіпатыўнае бюджэтаванне, назіранне за выбарамі, медыяцыя), разглядаючы бежанцаў не проста як атрымальнікаў дапамогі, а як чалавечы рэсурс для будучай дэмакратычнай Беларусі.
Праваабарончая арганізацыя заклікае Кангрэс прызначыць спецыяльную рабочую групу, правесці адкрытыя слуханні з удзелам пацярпелых асоб і праз год прадставіць публічную справаздачу з ацэнкай рэальных зменаў у становішчы беларусаў у выгнанні.
Крыніца: Даклад